Recensie: De buurjongen – Jan Siebelink

Een tijdje terug las ik met plezier het boek Knielen op een bed violen van Jan Siebelink en later ontdekte ik dat dit boek heeft geleid tot een hele sage. Zo zette ik Margje en De buurjongen dus ook braaf op mijn to read-lijst. De verhalen zijn goed te volgen als je ze niet alle drie of niet in de juiste volgorde leest. Zo las ik eerst De buurjongen voor ik in Margje begon.

4 manieren van dieper lezen
Mijn vorige blog ging over verdiepend lezen. De 4 manieren van dieper lezen heb ik zelf tijdens het lezen toegepast op De buurjongen. Hieronder neem ik je mee in mijn bevindingen.

Het boek De buurjongen gaat over Henk Wielheesen, de buurjongen van de familie Sievez. Henk is een dromer en heeft moeite met spreken. Aan het begin van het verhaal overlijdt zijn moeder en trekt een stiefmoeder in. Deze vrouw verwaarloost en mishandelt Henk. Dan worden die feiten bekend en wordt hij opgevangen door de familie Sievez, die hij al langere tijd helpt in hun plantenkwekerij. Hier woont ook de jongen Ruben die Henk al vanaf jongs af aan als broer ziet. In het boek volg je het hele leven van Henk, van wieg tot graf. Het personage blijft je door het hele boek heen boeien.

DE METAFOOR
In de boeken van Siebelink komen veel metaforen en symbolen uit de Bijbel en het geloof voor.  Omdat ik zelf niet gelovig ben opgevoed is het soms lastig om hiervan de betekenis te achterhalen. Toch probeer ik te zoeken naar verbanden. Waarom heeft Henk bijvoorbeeld zoveel met hanen? Verwijst dit naar de haan die kraait na het verraad van Petrus? Dat zou interessant zijn. Henk wordt namelijk juist als onschuldig geportretteerd. Zou hij zich dan schuldig voelen of zou hij spijt hebben van iets? Over dit soort vragen denk ik graag na. Een andere bijbelverwijzing is een openbaring. Het boek opent en sluit met een scène van een openbaring die verbonden wordt aan zowel vader Hans Sievez als Henk. Komt dit doordat zij zich beide het meeste richten tot het geloof in het boek? Nam Henk altijd een voorbeeld aan Hans?

DE CONTEXT
Het verhaal speelt zich af in het begin van de 20ste eeuw, in Velp, een dorp in de buurt van Arnhem. In tegenstelling tot Knielen op een bed violen staat het geloof in het boek iets minder centraal, maar enkele personages, zoals Henk, houden er wel aan vast en er komen dus wel veel verwijzingen in voor.

De manier van leven staat ver af van hoe ik zelf ben opgevoed, maar toch zijn bepaalde gevoelens herkenbaar, zoals een constante drang naar contact gepaard gaande met aantrekken en afstoten. Ook de zoektocht naar houvast, die in dit geval gevonden wordt in het geloof, is aansprekend. Het boek benadrukt daarnaast het belang van goede communicatie en onvoorwaardelijke liefde, zoals tussen Ruben en Henk. Dat is niet altijd vanzelfsprekend, zoals je bij Guusje en Henk ziet.

De thema’s die een grote rol spelen zijn afstand en rouw. Vooral de combinatie hiervan maakt het boek soms zwaarmoedig. Er wordt weinig gesproken over het verlies van zijn moeder en ook later in het boek is er veel afstand binnen de relaties doordat Henk zich lastig uit kan drukken. Hij krijgt echter wel veel liefde van zijn omgeving wat voor mij het verhaal ook heel bijzonder maakt. Henks eigenaardigheden worden dus door velen geaccepteerd, maar in sommige relaties zorgen ze voor wrijving met afstand als gevolg. De scènes over verwaarlozing vond ik erg heftig om te lezen, bijvoorbeeld wanneer hij wordt gedwongen om apart te eten van zijn vader en stiefmoeder.

Henk zag in de keuken het bord met bestek, liep door naar de kamer. ‘Nee, voor jou heb ik in de keuken gedekt. Je vraagt je af waarom? Je vader en ik zien elkaar zo weinig. Aan tafel willen we met z’n tweeën zijn. Je eet voortaan in de keuken, en vooraf.’

Daar blijft het helaas niet bij. De verschillende vormen van verwaarlozing gaan door merg en been en de onhoudbaarheid van de situatie leidt er dan ook toe dat Henk bij de familie Sievez gaat wonen.

DE RECENSIES
Dankzij het lezen van recensies over Knielen op een bed violen ontdekte ik dat dat boek onderdeel van een sage is. Zo ben ik dus bij de andere twee delen uitgekomen.

Ook recensies van het boek De buurjongen zelf hebben me inzicht geboden. Zo ontdekte ik dat meerdere personages zijn gebaseerd op het leven van Jan Siebelink zelf, zoals ook in de andere twee boeken het geval is. Het personage dat veel gelijkenis vertoont met zijn eigen vader is Hans Sievez, de buurman die zich ontfermt over Henk. En ook Margje, die naar Jans eigen moeder verwijst is in dit boek weer de vrouw van Hans. Ruben, de zoon, wordt in dit boek de broer van Henk. Dit is anders dan in bijvoorbeeld Margje, omdat Ruben daar alleen een ‘echte’ broer heeft die Thomas heet. Wel is het opvallend dat Thomas ooit ook problemen heeft gekregen met zijn spraak, net zoals Hans al zijn hele leven heeft. Zelf vind ik dat het terugkomen van dezelfde personages een mooi en volledig beeld geeft. Ook is het leuk dat je in verschillende boeken weer andere lagen leert kennen van bijvoorbeeld vader Hans en moeder Margje. In De buurjongen speelden ze met name een bijrol, waardoor het praktiseren van het geloof van Hans op de achtergrond verdween en vooral de zorgzaamheid ten aanzien van Henk wordt geaccentueerd.

DE VERTELWIJZE
Siebelink maakt mooie keuzes als het gaat om wat hij expliciet maakt en wat hij verborgen houdt. Dit heeft als effect dat je echt vanuit Henks ogen kijkt. Je begrijpt niet meer dan wat hij zelf begrijpt en krijgt dan ook geen uitgebreide inkijk in de gevoelens van andere personages. Hierdoor schuilen er mysteries in het boek en blijven onbesproken thema’s op de achtergrond. Waarom trekt Henk bijvoorbeeld de jurken aan van zijn overleden moeder en geniet hij hier zo van? Wat speelt er precies in het hoofd van zijn dochter Guusje? En wat doet Ruben precies met de dochter van Hans? Omdat Hans hier zelf ook geen antwoord op heeft, blijven deze vragen ronddwalen. Frustrerend, maar het zorgt er wel voor dat het verhaal volledig in de sfeer van Henks gevoelsleven blijft. En dat is de onzekerheid van onbeantwoorde vragen wel waard.

Concluderend..
…ben ik blij dat ik een volgend boek in de sage van Jan Siebelink heb opgepakt. De zwaarmoedige sfeer in het boek raakte me en zorgde ervoor dat ik geboeid verder bleef lezen. Ik kan me voorstellen dat anderen hier op kunnen afhaken; het is zeker geen feel good-boek. Aan hen kan ik Margje dan nog het meest aanraden, omdat dat het minst zwaarmoedig is. De buurjongen is qua lengte en spanningsopbouw op zijn beurt weer toegankelijker dan Knielen op een bed violen. Ik kan het boek je in ieder geval heel erg aanraden, mits je je wilt verdiepen in het gezin en wel tegen wat melancholische, gesloten personages kunt.

Rating: 3.5 out of 5.

Lees dieper: 4 prikkelende manieren om anders te lezen

Lezen is ontzettend fijn. Met een goed boek waan je je in een compleet andere wereld. Even weg uit je eigen bestaan. Het laat je meeleven met heel verschillende personages en dat werkt ontspannend. Ook kan lezen je aan het denken zetten over diverse thema’s of je iets leren over een andere tijd. Zo leerde ik dankzij het boek Little Women hoe het leven er voor vrouwen op het Amerikaanse platteland in de 19de eeuw uit zag en gaf het boek De zon is ook een ster mij stof tot nadenken over het thema migratie.

Lezen verveelt nooit. Ten eerste omdat er eindeloos veel verschillende boeken zijn. Maar ook omdat er tal van manieren van lezen zijn! Daarmee bedoel ik niet dat je al wandelend of ondersteboven uit het raam hangend kunt lezen. Ik bedoel dat je je op heel veel manieren kunt verdiepen in een boek. Denk aan het zoeken naar de betekenis achter een verhaal, je verdiepen in de tijd dat het geschreven is of het boek kritisch bevragen. Een goed boek geeft uiteraard ook zonder dieper na te denken al veel plezier. Maar het is juist bij zo’n boek dat het loont om er wat dieper in te duiken. Ik geef je hier 4 manieren om dit te doen.

Wat doet die wateraap in het verhaal? (DE METAFOOR)
De eerste manier slaat vooral op hoe je leest. Je hoeft eigenlijk niets meer te doen dan je ogen open te houden en na te denken over wat er voorbij komt. In een boek zitten namelijk vaak grote metaforen: wezens, voorwerpen, ruimtes of gebeurtenissen die los lijken te staan van het verhaal, maar eigenlijk juist symbool staan voor het verhaal. Een mooi voorbeeld komt uit het boek De wateraap van Marike Heitman. In het boek gaat een vrouw, Elke, naar een professor om over haar hypothese te praten van de wateraap. Mijn alarmbellen gingen toen rinkelen. Want waarom gaat ze het hebben over die specifieke wateraap? Uiteindelijk begreep ik dat de wateraap een soort tussenvorm is tussen land en water. De hoofdpersoon, Elke, voelt zichzelf ook een beetje een ‘tussenpersoon’. Ze voelt zich nergens thuis en weet niet goed of ze een man of vrouw is. De wateraap is daarmee een prachtige metafoor voor hoe Elke zich voelt. Wil je zelf een metafoor opsporen? Dan is het dus belangrijk om naast de verhaallijn – wat de personages doen in het boek – te letten op vaak terugkerende personen, voorwerpen, ruimtes of wezens die op het eerste gezicht random lijken. Juist zulke toevalligheden kunnen op een diepere betekenis duiden.  

Wat wil de schrijver mij vertellen over de maatschappij? (DE CONTEXT)
De volgende manier voor verdieping werkt bij het ene boek beter dan bij het andere. Je kunt namelijk op zoek gaan naar de maatschappelijke context waarin het boek is geschreven en je hier ook los van het boek in verdiepen, zodat het verhaal een plaats krijgt in een groter geheel. Je kunt nadenken over de tijd waarin het boek zich afspeelt of welk maatschappelijk probleem het boek aanstipt. Het boek Little Women speelt zich bijvoorbeeld in een heel andere tijd – en dus context – af dan die waarin we nu leven. Ik las dat de vader meevecht in “de oorlog”. Welke oorlog kan dat geweest zijn en wat betekende deze oorlog voor die tijd?  Na wat research ontdekte ik meer over de Amerikaanse Burgeroorlog. Onder andere las ik dat de rechten van slaven voor het eerst werden bevochten. Zo begreep ik vervolgens ook meteen meer over de familie uit het boek en over hun persoonlijke idealen.

Je kunt natuurlijk ook letten op maatschappelijke thema’s. Gaat het boek veel over oorlog, feminisme, ongelijkheid, discriminatie, armoede? Een ander voorbeeld biedt het boek Adres onbekend van Susin Nielsen. Dit boek beschrijft een leven als dakloze. Voor velen van ons is dit een onvoorstelbaar scenario, maar het boek moedigde me aan om me in te leven. Zo bereikt de schrijfster ook haar doel: het onder de aandacht brengen van het thema dakloosheid.
Een laatste voorbeeld komt van de schrijfster Hanna Bervoets. Vrijwel al haar boeken spelen zich af in de huidige tijd en je ziet dat ze inhaakt op de uitdagingen van nu. Vraag je maar eens af: waarom schrijft ze over een pluizig bolletje waaraan iedereen verslaafd is? Een dat tegen je praat en altijd met je meegaat? Kunnen we bolletje misschien vergelijken met drugs of symboliseert het juist onze telefoonverslaving? Vaak is het antwoord niet eenduidig en dat maakt het juist spannend: ontrafel de blik van de schrijver op de maatschappij!

Wat vinden anderen van dit boek? (RECENSIES)
Vaak als ik een boek heb gelezen dat me echt heeft geraakt of dat ik interessant vond, speur ik het internet af naar recensies. Ik heb natuurlijk al een mening na het lezen, maar ben ook altijd benieuwd naar wat anderen uit het boek hebben gehaald. Vaak ontdek ik door het lezen van recensies diepere lagen of verborgen details in het boek. Ook vind ik het leuk als meningen uiteenlopen. Waarom vindt iemand een boek fantastisch dat ik heel saai vond? Heb ik het anders gelezen of geïnterpreteerd?
Nog leuker wordt het als een boek lichtelijk controversieel is. Zo las ik laatst het boek Onverwacht van Jenni Hendriks en Ted Caplan en ontdekte ik achteraf door een recensie dat er veel ophef over het boek is. Omdat ikzelf geen aanstoot had genomen aan het boek raakte ik nog nieuwsgieriger naar de mening van anderen. Ik bleek het niet eens te zijn met de ophef en vind het nog steeds een mooi boek met een sterk verhaal. Maar voor verdieping zorgt het lezen van recensies en blogs zeker.
Overigens kun je uiteraard ook recensies lezen vóórdat je het boek oppakt. Zo komen er veel boeken op mijn pad waarnaar op andere blogs of websites verwezen werd. Dan zijn recensies gewoon fijne inspiratie voor mijn to read-lijst.

Waarom doet de schrijver dit? (WIJZE VAN VERTELLING)
De laatste manier pas je misschien automatisch al toe en benadert de algemene analyse van boeken. Vragen die ik mezelf daarbij stel zijn bijvoorbeeld: waarom worden delen van het verhaal overgeslagen in de vertelling? Waarom kijken we plots door de ogen van de partner? Waarom heeft de schrijver gekozen voor een ik-perspectief? Wat doet die flashback daar? Deze WAT en WAAROM vragen helpen je meer grip te krijgen op wat de schrijver je wil laten zien vertellen. Overigens hebben sommige schrijvers er kritiek op dat hun boeken zo geanalyseerd worden op school of de universiteit. Ze benadrukken dat ze helemaal niets speciaals bedoelden met die tijdsprong of die ene flashback en dat het puur is gedaan om de leesbaarheid te verhogen. Maar onthoud, soms zit er wel degelijk iets achter de wijze van vertelling. Blijf dus altijd vragen stellen.

Lees dieper – de PRAKTISCHE TIP
Mijn praktische tip om dieper te lezen volgt nu: schrijf een paar vragen die voor jou interessant zijn op een boekenlegger, zodat je ze altijd bij de hand hebt. Zo triggeren ze (zelfs onbewust) je brein om naar de antwoorden te zoeken.

En wil je even liever lezen zonder het boek onder een vergrootglas te leggen, dan schuif je de vragen gewoon opzij en geniet je weer van het verhaal zoals het tot je komt. Jij bent de lezer en jij mag het boek lezen, precies zoals jij wilt.